ABC Projektu

Europejska Stolica Kultury (ESK) jest najbardziej rozpoznawalną inicjatywą Unii Europejskiej w dziedzinie kultury. Od 2009 roku do tytułu nominowane są dwa miasta europejskie (jedno ze starego i jedno z nowego państwa członkowskiego) zgodnie z przyjętą przez Parlament Europejski chronologiczną listą państw. W 2016 roku tytuł ESK będą nosiły jedno z miast polskich i jedno z hiszpańskich. Miasto nominowane do tytułu przez rok proponuje zróżnicowany program kulturalny, uwypuklający wspólne aspekty kultury europejskiej. Rok sprawowania funkcji ESK oznacza dla miasta szansę na wielopłaszczyznowy rozwój i trwałe ożywienie życia kulturalnego. Wydarzenia związane z tym wyjątkowym czasem z roku na rok stają się coraz bardziej interdyscyplinarne, przynosząc ze sobą prawdziwą redefinicję pojęcia kultura. 2010 będzie rokiem 25-lecia inicjatywy ESK.

Pomysłodawczynią  idei wyboru miasta na Europejską Stolicę Kultury (do 2004 roku inicjatywa ta nosiła miano Europejskiego Miasta Kultury) była Melina Mercouri, wybitna grecka piosenkarka i aktorka, która w latach 1981-1989 i 1993-1994 jako pierwsza kobieta pełniła funkcję ministra kultury Grecji. W listopadzie 1983 roku Mercouri zaprosiła do Aten ministrów kultury krajów Wspólnoty Europejskiej, aby skierować uwagę polityków na fakt zaniedbywania dziedzictwa kulturowego Europy.

13 czerwca 1985 roku ministrowie kultury, zebrani w Radzie Unii Europejskiej podjęli uchwałę wprowadzającą doroczne wybory Europejskiego Miasta Kultury. Naczelną ideą, która przyświecała temu przedsięwzięciu, było promowanie miasta, regionu i państwa, kreowanie procesów integracyjnych i zacieśnianie więzi między krajami europejskimi. Przede wszystkim jednak program prezentowany przez Europejskie Miasto Kultury miał się charakteryzować otwartością na artystyczną wymianę międzynarodową z partnerami z Europy oraz podkreślać bogactwo i zróżnicowanie kultur europejskich, przy jednoczesnym uwypukleniu ich cech wspólnych. Pierwszym miastem, które otrzymało tytuł Europejskiego Miasta Kultury, zostały Ateny. Początkowo wyboru miasta dokonywała Rada Ministrów na podstawie aplikacji, które wpływały do Brukseli za pośrednictwem Stałych Przedstawicielstw poszczególnych państw Wspólnoty Europejskiej. Po zapoznaniu się z kandydaturami Rada wybierała jedno miasto desygnowane do tytułu. W takim kształcie inicjatywa przetrwała do roku 1999, kiedy to Decyzją z 25 maja nadano jej rangę działania wspólnotowego. Decyzja wprowadziła nowy sposób selekcji kandydatów, w który to proces zostały zaangażowane najważniejsze instytucje europejskie: Rada Unii Europejskiej, Parlament Europejski, Komisja Europejska oraz Komitet Regionów. Inicjatywie nadano nową nazwę – Europejska Stolica Kultury. Regulacja weszła w życie w 2005 roku, a pierwszym miastem, które otrzymało nowy tytuł, był irlandzki Cork (ESK 2005).

Przełomowym w historii Europejskich Miast Kultury był rok milenijny, kiedy ów tytuł otrzymało aż 9 miast europejskich, w tym ośrodki z państw, które miały dopiero przystąpić do Unii Europejskiej. Wśród nich znalazły się Praga i Kraków. Kraków jako jedyne miasto w Polsce nosił tytuł Europejskiego Miasta Kultury.

W związku z przystąpieniem 12 nowych państw do Unii Europejskiej Parlament Europejski oraz Rada Unii Europejskiej 24 października 2006 roku przedstawiły nową Decyzję ustanawiającą działanie Wspólnoty na rzecz obchodów Europejskiej Stolicy Kultury w latach 2007-2019. Na mocy tej decyzji zostały wprowadzone nowe zasady dotyczące wyboru miasta na Europejską Stolicę Kultury. Wnioski aplikacyjne mają być oceniane przez panel składający się z 13 ekspertów – 6 krajowych i 7 z europejskich instytucji wspólnotowych. Ma to zapewnić obiektywny i przejrzysty wybór kandydatur. Zgodnie z nową Decyzją projekty Europejskich Stolic Kultury mają w większym stopniu podkreślać europejski wymiar działań.

Począwszy od 2009 roku, wybierane są rocznie dwie Europejskie Stolice Kultury – jedna ze starego i jedna z nowego państwa członkowskiego. W 2009 roku Europejskimi Stolicami Kultury zostały austriacki Linz oraz Wilno.